segunda-feira, 7 de maio de 2012

Biblioteca grega básica: Dafnis e Cloe

Co título de Biblioteca grega básica, desde este blogue quero comentar e recomendar semanalmente algunhas lecturas de obras clásicas da Literatura grega, nun tempo en que a lista de lecturas obrigatorias anda un bocado dispersa e confundida. A ver se nos centramos e nos paramos no realmente importante.
En xeral recomendo edicións en castellano (en galego hai moi poucas, son caras e non sempre boas) da Biblioteca Básica Gredos (BBG), cuxos prezos van dos 12 aos 15 euros por libro. Estes títulos poden ser facilmente encontrados nunha biblioteca pública minimamemte dotada, mesmo noutras edicións. Aquí deixo a ligazón da BBG para que botedes un ollo aos títulos, se vos apetece:


O libro de hoxe é Dafnis e Cloe de Longo, unha novela do séc. II a.C. que narra o amor de dous pastores no medio dunha natureza idílica cunha dose xusta de erotismo.

domingo, 6 de maio de 2012

Vasos gregos no Museo Arqueolóxico Nacional

O Museo Arqueolóxico Nacional (MAN) de Madrid está en obras desde hai un tempo, no entanto é posíbel ver unha parte da colección titulada Tesouros do MAN. As vitrinas 7 e 8 (selecciona abaixo nos puntos amarelos) mostran cerámica grega clásica de moi boa calidade e de varios tipos: ánfora, cratera, lutróforo, hidria, lécito, etc. Na vitrina 8 hai tamén moedas. Se escolles unha das pezas ábrese unha ficha explicativa e podes agrandar a imaxe. Ao redor outras marabillas arqueolóxicas íberas e tartésicas.

sexta-feira, 4 de maio de 2012

Exipcios, gregos e romanos: os retratos de El Fayum

Retrato da momia dunha moza, séc. II, Louvre, París.
Na antiga provincia romana de Exipto, o distrito de El Fayum, zona agrícola riquísima pola canalización das augas do Nilo, habitada por exipcios, gregos e romanos, deu ao mundo un dos regalos arqueolóxicos máis sorprendentes: varios centos de retratos funerarios sobre táboa, técnica de pintura tipicamente grega. Non deixa indiferente ollar estes rostros de hai dous mil anos, que destacan pola xuventude, a beleza, as xoias e o atavío.

Os gregos descobren Iberia

Ampurias
A canle de youtube Cliphistoria é unha ferramenta utilísima para ilustrar moitos dos momentos da historia de España, e non só. En pouco minutos, pois son fragmentos de películas e documentarios, é máis fácil aprender Historia, ou, polo menos, ver os acontecimentos que nos contan os libros. Aquí deixo un exemplo da colonización fenicia e grega, tirado da serie de TVE Historia de España:

quinta-feira, 3 de maio de 2012

Calendario grego

τ δ πμπτ κα δεκτ τει, π Ξρυσδος ν ργει ττε πεντκοντα δυον δοντα τη ερωμνης κα Ανησου φρου ν Σπρτ κα Πυθοδρου τι δο μνας ρχοντος θηναοις (Tucídides II, 2)
cando facía corenta e oito anos que Críside era sacerdotisa en Argos, e Enesias era éforo en Esparta e a Pitodoro aínda lle quedaban dous meses de arcontado en Atenas...
Para indicar con precisión a data do comezo da Guerra do Peloponeso (431 a.C.), o historiador Tucídides utiliza os sistemas cronolóxicos das tres cidades máis importantes: Argos, Esparta e Atenas. Que nos indica este dato? Que cada polis seguía un sistema propio para datar os anos, baseado no nome dos maxistrados que detentaban o poder. No caso de Argos, era a sacerdotisa da deusa Hera, en Esparta e en Atenas, éforo e arconte epónimos (=que dan o nome ao ano), elixidos anualmente.
Existía porén a posibilidade de datar os anos tendo en conta os ciclos olímpicos de catro anos. O ano 776 a.C., ano da primeira Olimpiada, era considerado o ano 1 entre os gregos e os anos computábanse desde aí. Para convertir en anos da nosa era unha data en "olimpiadas" segue a fórmula: 

776 - (a x 4 + b)
 batalla de Salamina:1º ano da 75º olimpiada, polo tanto, 74 olimpiadas
 776 - (74 x 4 + 0) = 776 - 296 = 480 a.C.


a = número de olimpiadas.
b = anos pasados desde a última olimpiada

En Atenas, o ano constaba de doce meses lunares de 29 e 30 días alternativamente, o que daba un ano de 354 días. Para corrixiren a distancia de 11 días con respecto do ciclo solar intercalaban un mes cada dous anos. Isto fai absolutamente imposible establecer una correspondencia exacta entre o calendario ático e o noso. Conforme as estacións do ano, estes eran os meses, os seus nomes e a equivalencia aproximada cos nosos. A ano comezaba no equinoccio de outono (22/23 de setembro):
Meses de verán
κατομβαιν “das hecatombes” (xullo)
Μεταγειτνιών “das mudanzas” (agosto)
Βοηδρομιν “da carreira en axuda” (setembro)
Meses de outono
Πυανεψιν “do puré de legumes” (outubro)
Μαιμακτηριν “do mal tempo” (novembro)
Ποσειδεν “de Poseidón” (decembro)
Mes intercalar: Ποσειδεν Δετερος: de Poseidón 2º (decembro-xaneiro)
Meses de inverno
Γαμηλιν “das vodas” (xaneiro)
νθεστηριν “das flores” (febreiro)
λαφηβολιν “da caza de cervos” (marzo)
Meses de primavera
Μουνιχιν “(de Ártemis) de Muniquía” (abril)
Θαργηλιν “das festas Targuélias” (maio)
Σκιροφοριν “do porta-parasol” (xuño)
Os nomes son curiosísimos e fan referencia á natureza (Μαιμακτηριν, νθεστηριν) a festas relixiosas (κατομβαιν, Βοηδρομιν, Ποσειδεν, Μουνιχιν, Θαργηλιν, Σκιροφοριν)  a costumes (Μεταγειτνιών, Γαμηλιν, λαφηβολιν) e mesmo a alimentos típicos da época (Πυανεψιν).

Fenicios e gregos e historias de alfabetos


Inscrición de Dipilón (de dereita a esquerda)

O alfabeto fenicio foi introducido en Grecia no momento de maior relación entre fenicios e gregos, ou sexa, entre os séculos XII e IX a.C. Tratábase dun alfabeto consonántico e silabográfico: representaba só as consonantes o algunhas series de consonante e vogal: τ = τ, τα, τε, τι, το, faltaban as letras Ξ Φ Χ Ψ e existían o digamma (Ϝ) o qoppa (Ϙ).
Exemplo: A palabra μαθητής, se existise, co alfabeto fenicio escribiríase ΜΘΤΣ, que podía ser interpretado como μαθητής (N. sg.), μαθητάς (Ac. pl.) ou μαθητός “aquilo que pode aprenderse”, pois non se escribían as vogais. É o que acontece aínda hoxe con algúns tipos de escritura árabe.
Os gregos decatáronse logo de que este alfabeto causaría dificultades e adaptárono ás súas necesidades fonolóxicas: cada signo representaría un fonema vocálico ou consonántico. Así naceu o alfabeto grego, orixe do latino, do cirílico, do armenio, etc.
Os primeiros exemplos de escritura alfabética grega son o copo de Néstor (740-720 a.C.) e o enocoe ou xerra de viño de Dipilón (735-725 a.C.), coa seguinte inscrición: 

ΗΟΣΝΥΝΟΡΧΕΣΤΟΝΠΑΝΤΟΝΑΤΑΛΟΤΑΤΑΠΑΙΖΕΙΤΟΤΟΔΕΚΛΜΙΝ hος νῦν ὀρχεστôν πάντον ἀταλότατα παίζει, τô τόδε κλ[.]μιν[...]

Entre os bailarinos, para o que agora actúe con máis gracia, este é (o premio).

Enocoe de Dipilón, premio para un concurso de danza

quarta-feira, 2 de maio de 2012

(9) A matemática do grego

Nesta altura do curso penso que a maioría de vós xa sabe que o grego é unha lingua diferente das outras. A súa estrutura non é frecuente, as ideas colócanse por orde de importancia, extráense conclusións e causas das afirmacións enunciadas, e todo iso cun simple xogo de partículas ou conectores lóxicos: μέν ... δέ, οὖν, γάρ, e algún máis que irá aparecendo.
A "matemática" do grego tamén é visible no que agora vou explicar.

Estou seguro que xa sabedes o que significa o verbo λέγω e o substantivo ὁ λόγος, se vos fixades ben, as dúas palabras comparten raíz e só varía a vogal: λεγ-/λογ-. Estas alternancia vocálica ou apofonía, herdanza do indoeuropeo, permite ao grego crear vocablos case infinitamente. Hai varios tipos de alternancia e non todas as raíces admiten todas as posibilidades ou graos vocálicos (ε/ο/α/--). Vexamos exemplos:

βελ/βολ/βαλ/βλη lanzar
βέλος, βολή, ἔβαλον, βέβληκα
xavelina, disparo, eu lancei, eu teño lanzado

κλεπ/κλοπ/κλαπ roubar
κλέπτω, κλοπή, κλαπῆναι
eu roubo, o roubo, ser roubado

γεν/γον/γν nacer
γένεσις,γονεύς,γίγνομαι
nacemento, pai, eu nazo (chego a ser)

θανα/θαν/θν morrer
θάνατος, ἔθανον, θνητός
morte, eu morrín, mortal

φευγ/φυγ fuxir
φεύγω, φυγή
eu fuxo, fuxida

Este fenómeno fonético é moi frecuente no sistema verbal, pois simplemente variando a cantidade das vogais (longa/breve) cambiamos de singular a plural ou de indicativo a subxuntivo (cf. φησί/φασί).

Historia do Partenón


Dirixida polo cineasta Costa Gavras, a apaixonante historia dun edificio apaixonante e un melancólico poema de Lord Byron. E todo en 7 minutos: 

http://mural.uv.es/jotor/poesia/firstpaper (o poema)

(8) Participio de presente medio

Ademais do modo indicativo e imperativo e do infinitivo, xa estudados, os verbos teñen formas adxectivas ou participios. Acostuman usarse para modificar un substantivo:

ἡ Μυρρίνη ὁρᾷ τὸν ἄνδρα εἰς τὴν αὐλὴν εἰσερχόμενον.
Mirrine veo ao seu home entrando/que entra no patio.

Como é lóxico, o participio concerta no mesmo caso (acusativo), xénero (masculino) e número (singular) que a palabra á que modifica.

παύονται ἐργαζόμεναι.
Deixan de traballar.

Neste exemplo o participio completa o significado do verbo e concerta co suxeito implícito, un nominativo plural feminino: elas.

Os participio de presente medios fórmanse engadindo os sufixos -μενος, -μένη, -μενον e declínanse como καλός ή όν.

PRÁCTICA: Identifica e analiza o participio, mira con quen concerta. Traduce:

1. Οἱ δοῦλοι ἐργαζόμενοι ἐν τοῖς ἀγροῖς μάλα κάμνουσιν.
 2. Ὁ Φίλιππος βουλόμενος εἰσέρχεσθαι εἰς τὸ ἄστυ πείθει τὸν Δικαιόπολιν οὐ βουλόμενον.
3. Οἱ ἄνδρες ἐν τῇ ἀγορᾷ διαλεγόμενοι βλέπουσι πρὸς τὰς κόρας πορευομένας.
4. Ὁ Διόνυσος ἵλεώς ἐστι τοῖς τοὺς ἀγῶνας θεωμένοις.
(ἵλεως: favorable con + dat.)


segunda-feira, 30 de abril de 2012

Sula Repani, unha grega na Galiza


“Sueño con el mar cada noche”

Sula Repani es griega pero vive en Galicia desde 1986. Ha sido mi profesora de griego moderno, es pintora. Somos amigos desde hace ya algunos años. Quise entrevistarla para el blog, aquí están sus palabras.
¿Has estudiado griego clásico en Secundaria?
Si. De los 13 a los 18 años era obligatorio. Era una asignatura difícil y las clases se repartían entre la lectura, morfología, sintaxis, estilo y pensamiento del autor, siempre Homero, Aristóteles, Platón, Jenofonte, en fin, los clásicos. Todo el mundo lo estudiaba, incluso los que iban por ciencias, ocupaba un lugar tan importante como el griego moderno.
¿Qué significó estudiar griego clásico tantos años?
Me ayudó a entender mi idioma, a no cometer faltas de ortografía. Con el tiempo me he dado cuenta que también me ha ayudado a razonar y a organizar el pensamiento, y también a aprender con facilidad otros idiomas. El griego es una única lengua con distintas formas, es decir, seguimos usando palabras que ya aparecen en la Ilíada y la Odisea de Homero, aunque, claro, hay algunos cambios y hay préstamos medievales, que no son del griego antiguo. La lengua ha ido variando pero es la misma.
¿Entonces sólo hay una lengua griega?
Exactamente. El griego moderno es más sencillo. En el instituto era obligatoria la καθαρεύουσα (purificada), una lengua artificial,  intermedia entre la antigua y la moderna, y escribíamos con el sistema politónico (con espíritus y acentos); ahora sólo usamos la δημοτικ (popular) y utilizamos únicamente el acento agudo -οξεία, dice ella-, aunque perduran expresiones de καθαρεύουσα. A ver, en clase, cuando leíamos a Homero no entendíamos todo a la primera, claro que algunas palabras sí. Después hacíamos la traducción al griego moderno. Por eso digo que es una lengua con distintas formas, es una lengua διαχρονικ (que atraviesa el tiempo).
Sula salpica la conversación con palabras griegas, a veces se pasa directamente al griego. Seguimos charlando.

¿Qué te parece la pronunciación erasmiana del griego clásico que usamos?

Me hace gracia, me río, no os entiendo. Cuando llegué aquí no reconocía a personajes como Ulises ni a Hércules -en griego moderno, Οδυσσέαςs y Ηρακλής-, tampoco reconocía topónimos como Atenas (en griego moderno, Αθήνα). Después la acentuación no coincide cuando usáis palabras griegas, por ejemplo dimokratía, síntagma, Periklís, aquí se pronuncian democracia, sintagma y Pericles.
Le digo que en Europa occidental el griego fue olvidado durante la Edad Media y que Erasmo de Rotterdam tuvo que inventar unas normas de lectura porque nadie sabía leerlo. Me mira y se ríe. Creo que Erasmo le es indiferente. A mí, en el fondo, también, y creo que voy a comenzar a usar en clase la pronunciación moderna y deshacerme así de un lastre holandés de 500 años.
¿En qué sentido el griego ayuda a formar a los seres humanos?
Ayuda muchísimo, incluso ahora que todo es tecnología debería ser obligatorio porque es la única lengua νοηματικ (conceptual), es decir, que hay una relación directa entre el significante y el significado, es matemática, geométrica y hay programas informáticos que pueden representar la palabras griegas como si fuesen fórmulas matemáticas. Es una lengua sin límites, necesaria para la ciencia y la cibernética (kilo, mega, giga, tera, son palabras griegas), sin el griego no podría avanzar, porque el vocabulario debe ser internacional y eso sólo lo puede dar el griego.
Buscamos ejemplos de esto que dice. Tomamos el verbo μένω permanecer y comenzamos a decir derivados diferentes formas de decir “permanecer”: αναμένω (aguardar), διαμένω (residir), εμμένω (insistir), επιμένω (empeñarse en algo), παραμένω (quedarse), περιμένω (esperar, ingl. to wait), προσμένω (esperar, ingl. to hope), υπομένω (resistir). Decimos después los substantivos αναμονή, διαμονή, εμμονή, επιμονή, παραμονή, προσμονή, υπομονή. Surgen ahora más palabras derivadas: επίμονος, διαμονητήριο, παραμονεύω, υπομονετικός
Es verdad, hay algo de matemático en esto, con un único lexema bajo dos formas o grados vocálicos (μεν-/μον-) hemos conseguido 20 palabras entre verbos, adjetivos y substantivos. Esto no es muy habitual en las demás lenguas.
Insiste en lo ilimitado del griego y en que debería ser estudiado por todos, y citamos vocabulario médico: diagnóstico, neumonía, cardiopatía, hematoma, oftalmólogo, estomatólogo, etc. La lista es infinita. Paso a preguntarle por Grecia, por la Grecia de ahora mismo.


¿Están tan mal las cosas en Grecia?
Peor –afirma segura-, pero no dicen toda la verdad. Ni ellos propios saben cómo saldrán de esta, aunque sé que saldrán renovados. Ahora mismo hay mucha impotencia al ver que no pueden hacer nada. Dentro de poco habrá elecciones, pero la mayoría son escépticos. Los jóvenes están saliendo para Australia, EEUU o Alemania a buscar oportunidades. Me duele la situación pero intento verla de lejos para poder seguir haciendo mi trabajo. Sigo creyendo en la nobleza del ser humano y apuesto por ella, es la bajeza humana la que nos ha llevado a esto, la depredación, las ganas de poseer cosas. Era visto que iba a pasar, te pasas media vida trabajando para tener cosas y eso, al final, se rompe. La vida de mis abuelos no era tan mala.
La conversación gira hacia sus orígenes. La isla de Lesbos –continúa- es seca, un paisaje lunar. Si la comparas con Galicia, dices, aquí no puede vivir nadie, es una roca tirada al mar. Mis abuelos tenían lo mínimo para vivir, pero vivían con dignidad, reproduciendo una vida antigua de más de 2.000 años, en contacto con la naturaleza, aunque fuese pobre. Mis antepasados vivían con lo que tenían, no esperaban nada de las instituciones oficiales. Eso me parece una buena lección. Pero Grecia ha pasado por muchas, ha resucitado muchas veces y de esta saldrá.
¿Sientes, entonces, cierta continuidad entre el pasado y el presente?
La Acrópolis era una imagen cotidiana, la veía todos los días y no me cuestionaba nada. Le cuento la anécdota del padre de mi amigo Nikos Andriópulos, que se murió de viejo y nunca subió a la Acrópolis en su vida. Le parece normal, Sula es ateniense. Se siente más, añade, cuando estás fuera, son los demás los que te hacen sentir esa continuidad. Desde luego hay una línea ininterrumpida, la lengua, el arte. Mi formación comenzó por ahí, por el arte griego desde el más antiguo, el de los minoicos, el micénico, el clásico, el bizantino. Y a él sigo, de alguna manera, “esclavizada”, condicionada a la hora de pintar.

Le pregunto qué echa de menos y responde inmediatamente: la luz y el clima mediterráneo, la solidaridad, la hospitalidad y la simbiosis tierra-mar. Le pido que me explique.
Cuando tuve el accidente en la isla de Siros, me caí delante de una casa y me fracturé tres apófisis vertebrales, el señor de la casa, el señor Dimitris, que ya ves tú la culpa que tenía,  me acompañó en todo momento, ayudó a mi marido y a mi hijo, un niño entonces, no se despegó de mi los días que estuve hospitalizada, me prometió que me iba a cuidar, y así lo hizo. Me traía revistas, dulces. Años después hice una exposición en Atenas y le mandé la invitación y un pequeño regalito, una pequeña pintura. No pudo venir, pero me envió unas flores con unas palabras muy bonitas. Y en el hospital me decían. “Vuelva otra vez a Siros, no queremos que le quede un mal recuerdo”. Es emocionante.
Ahora me habla del paisaje: recuerdo un viaje que hice sola en avión de Grecia a Galicia. Salimos temprano, un día radiante, la tierra como una puntilla entrando en el mar, o más bien, el mar entrando en la tierra. Sueño con el mar cada noche, dice. Todo pequeño, a la medida del hombre, iluminado por una luz suave, pero una roca pobre. Volamos después por encima de Europa central y pensaba, cómo no lo van a tener fácil con estos campos inmensos, fértiles y verdes, organizados y trabajados racionalmente. Nos acercamos a Galicia entre las nubes, una tierra hermosa y potente, pero oscura y de una belleza trágica, que se impone al ser humano. Quizá los griegos, por nuestro país, hemos aprendido a solucionar los asuntos a última hora. Estoy de acuerdo.
Sula Repani vive, trabaja y expone su obra en el Obradoiro de Arte Tamallancos, en la carretera de Santiago, 47, a veinte minutos de Ourense.