quarta-feira, 30 de maio de 2012

Biblioteca grega básica: Os exipcios


Até a campaña de Napoleón a principios do século XIX, Europa non tiña máis datos sobre o antigo Exipto que este libro, o segundo dos nove que conforman as Historias de Heródoto de Halicarnaso, o primeiro historiador europeo. Libro breve e de lectura amena, chea de curiosidades que che sorprenderán como ao propio autor hai máis de 2.500 anos.  Deixo a sinopse da editorial Gredos:

Heródoto fue, además de un gran narrador, un incansable investigador que sentó las bases para el nacimiento de una nueva ciencia, así como las de un género literario. Vivió en el siglo V a.C., un periodo agitado de la historia de Grecia, pero eso no le impidió viajar por todo el Mediterráneo oriental para conocer las civilizaciones que lo habitaban. Una de las que más le interesó fue la del antiguo Egipto, un pueblo que dependía del gran Nilo y que desarrolló una deslumbrante cultura cuyo atractivo le sedujo de inmediato. Tras una descripción geográfica del país vertebrado por el Nilo y un análisis de las costumbres y tradiciones egipcias elaborado a partir de lo que vio con sus propios ojos, el historiador de Halicarnaso se adentra en la historia de Egipto desde su origen y sus primeros gobernantes hasta llegar a las puertas de la invasión persa impulsada por Cambises, pasando por la relación del país con el ciclo troyano o la construcción de las majestuosas pirámides de los faraones.

domingo, 27 de maio de 2012

O Paladio

Casandra agarrada ao Paladio, dentro do camarín da deusa.
Conta Apolodoro no Epítome (V, 22) que “Ajax da Lócrida, vendo a Casandra agarrada á imaxe de madeira de Atenea, violouna, por iso din algúns que a imaxe olla para o ceo”. Plantéxasenos logo un problema: polo que sabemos as estatuas dos deuses eran de bronce e de pedra, e mesmo de ouro e marfil no caso da Atenea Partenos e do Zeus de Olimpia, obras de Fidias. Que é isto dunha imaxe de madeira –en grego ξόανον- á que a sacerdotisa troiana se agarra para que a protexa ante o inevitábel?
As estatuas máis antigas e máis veneradas eran imaxes portátiles de madeira, con adornos móbiles: vestido, manto, casco, coroa, armas, etc. Posibelmente moitas fosen pedazos de madeira troncocónicos con cabeza e mans talladas, sobre os que se colocaban os paramentos. A madeira coa que estaban feitas tiña moitas veces unha orixe divina. En Samos, por exemplo, dicíase que o ξόανον de Hera estaba feito cunha táboa caída do ceo.
Detalle dos paramentos da imaxe: peplo e armas.
Estas eran as imaxes que se sacaban nas procesións e as que os beatos dirixían as súas oracións. En Atenas, o ξόανον de Palas Atenea, non se custodiaba no Partenón, senón no Erecteion, lugar dos cultos máis primitivos da cidade: Atenea, Poseidón e Erecteo, mítico rei de Atenas. Alén diso tamén había alí un pozo de agua salgada, unha oliveira, froitos da disputa de Atenea e Poseidón pola Ática, e unha serpe sagrada.

Nesta pintura romana a imaxe parece unha simple talla de madeira.
O Paladio, ou sexa, o ξόανον de Palas Atenea, dicíase que fora consagrado por Cécrope, outro rei mítico, no Erecteion e que caíra alí mesmo do ceo. Na honra desta imaxe celebrábanse anualmente as Plinterias, de πλύνω “lavar”, na que a estatua de madeira era desprovista dos seus enfeites: vestido e armas, e estes lavados. Hai que pensar que a masiva afluencia de público, o fumo do incenso, o pó e os insectos manchaban as vestiduras e ornamentos. Durante o tempo que a estatua estaba “espida” non era posíbel vela e o día era considerado nefasto. Cada catro anos éralle ofrecido un vestido -πέπλος- novo, tecido polas mozas atenienses.

Erecteion (Acrópole de Atenas)
Non conservamos nada do ξόανον de Palas Atenea do que estamos a falar, no entanto  si temos imaxes da pintura sobre vasos, pintura parietal romana e moedas que representan outro Paladio, se callar o máis famoso: a estatua de madeira de Atenea de Troia, levada despois da guerra a Roma por Eneas.
Eneas co seu pai nos ombros e co Paladio na dereita.

segunda-feira, 21 de maio de 2012

Ciencias vs. Letras

Acostuma o persoal a crer -e asi están deseñados os plans de estudo- que o saber debe dividirse en Ciencias e Letras. Por cima diso paira a idea de que os alumnos de Ciencias son sempre mellores que os de Letras, que escollen esta opción por ser “de estudar”,  máis fácil e para cerebros menos dotados. A sociedade tamén outorga ao estudo das Ciencias a calidade excepcional de útil, e estou seguro que no insconsciente colectivo subxacen tamén os adxectivos moderno e práctico. Ben, pois todo isto é falso, polo menos se falamos do Bacharelato.
As materias de estudo no instituto, sexan estas que que foren, son propedéuticas, ou sexa, preparan o cerebro para estudos superiores, e non hai materias máis úteis, modernas ou prácticas que outras: a Física ou a Matemática son materias antiquísimas, desenvolvidas por señores como Tales ou Pitágora que falaban, como non, grego.
O instituto ten como vantaxe sobre a educación primaria e a obrigatoria o estudo serio de materias intemporais e eternas, ao fin e ao cabo todos puxemos na escola primaria unha lentella ou un garavanzo para velos medrar e vós  superastes a ESO (eu, grazas á miña idade non fun vítima d’ESO) estudando pouco ou nada. Agora é momento de poñer a madurar esas cabeciñas.
Moitos de vós vai seguir agora estudos de bacharelato e de novo seredes vítimas do pensamento colectivo de que as Ciencias teñen máis saída. Pode ser, iso tamén se dicía no meu tempo. Eu escollín a opción de letras, fixen a carreira que me gustaba e teño o privilexio de traballar no que me gusta. Isto non pode dicilo todo o mundo.
É evidente que tal como é o noso sistema educativo non se permite, por exemplo, acceder a Medicina coa opción de Letras. Non sei, pola contra, se se permite cursar Filoloxía tendo sido alumno de Ciencias. En todo caso iso non me importa nada, e bo lle sería aos médicos saber que dismenorrea son tres palabras gregas que significan “mal funcionamento do ciclo menstrual” ou aos biólogos que estafilococo son unha bacterias con forma de “racimo de uvas”.
Hoxe unha alumna, vítima da ESO, díxome que, claro, estudar Latín aínda menos mal, porque é a base da nosa lingua, pero estudar Grego... E eu contesteille, se o Latín é a base, o Grego é a masa da que todo o saber está feito. E tamén e verdade que en dous anos de bacharelato só é posíbel vislumbrar parte de tan magnífico mundo. Non sei se a convencín, tampouco creo que escolla Grego no bacharelato.
Isto non é un ataque contra as Ciencias, é unha defensa das Letras, que mellor lle iría ao mundo se o persoal tivese maior formación en Música, Ética, Filosofía, Historia, Arte, Grego, Latín e Literatura, ou sexa, esas materias fáciles  e de chapar. Curiosamente son os saberes que falan do ser humano, por iso se chaman Humanidades, e nós, que eu saiba, somos seres humanos. Claro que se tivésemos rodas ao mellor eramos autocarros.

domingo, 20 de maio de 2012

Historias de Grecia

Canta razón segue a ter Melina Mercuri corenta anos despois: Grecia segue a estar en mans de potencias estranxeiras. Na altura da súa independencia (1830) eran Rusia, Inglaterra e Francia, durante a Segunda Guerra Mundial foi ocupada pola Alemaña nazi, agora chámanse Fondo Monetario Internacional, Débeda Soberana, etc. Unha nación chamada á resistencia desde que existe. E diso xa vai para 3.000 anos. Tede por seguro que continuará a existir.

   Ser griego es una soberbia maldición. Para un número sorprendentemente elevado de personas significa que construiste personalmente la Acrópolis, que creaste Delfos, el teatro, y que engendraste el concepto de democracia. La verdad es que eres pobre, gran parte de tu pueblo no sabe leer y los raros momentos en que saboreaste la democracia y la independencia fueron rápidamente borrados por la acción de los protectores extranjeros y de sus cómplices griegos.
   Es irritante advertir cuán poco sabe el mundo sobre la historia de Grecia. La mayoría de las personas te hablan como si Pericles hubiese muerto anteayer y como si Esquilo aún continuase escribiendo teatro. Si de pascuas a ramos te encuentras con alguien que sabe que en 1821, después de cuatrocientos años de ocupación turca, los griegos se alzaron contra sus opresores, lo más probable es que ese alguien sea un inglés. Y sucede que lo sabe sólo porque Lord Byron vino a luchar a nuestro lado y escribió hermosos poemas sobre los griegos.
   Después de seis años de terrible lucha, el turco fue abatido y Grecia fue libre. ¿Libre? Se trata de un eufemismo. Porque entonces se estableció una regla que aún subsiste. La del poder protector.
MELINA MERCURI, Nací griega II.
Traducción de Ángela Pérez. Círculo de Lectores, 1973

quinta-feira, 17 de maio de 2012

A chama olímpica


Acaba de acenderse a chama no antigo santuario de Olimpia, para agora percorrer Grecia e ser transportada a Londres para a celebración dos Xogos. Este ritual non é antigo, foi introducido na época moderna. Non sei ata que punto son verídicas as danzas, o que si é verdade é que o público está situado na pista e os actores e bailarinos actúan no que foron os asentos do antigo estadio. A "sacerdotisa" realiza unha plegaria aos deuses clásicos. Sempre é agradábel escoitar o grego, lingua aberta e clara, sen afectacións de pronuncia nin cousas parecidas.

quarta-feira, 16 de maio de 2012

Hipatia de Alexandría: dúas visións

Hipatia in A Escola de Atenas de Rafael
Dous retratos da protagonista do filme de Amenábar, Ágora (2009). Nin cen anos separan os dous textos, no entanto o mundo xa mudara e mudaran tamén as opinións dos homes.

Hubo una mujer en Alejandría llamada Hipatia, hija del filósofo Teón, que realizó tales logros en literatura y ciencia, que sobrepasó a todos los filósofos de su propio tiempo. Habiéndose formado en las ideas de Platón y Plotino, explicaba los principios de la filosofía a todos sus oyentes, muchos de los cuales venían de muy lejos para recibir sus enseñanzas.
Como muestra de autocontrol y sencillez de maneras, que adquirió como consecuencia de cultivar su mente
, solía no poco frecuentemente aparecer en público frente a los magistrados. Nunca se sintió intimidada por acudir a una asamblea de hombres. A causa de su extraordinaria dignidad y virtud, todos los hombres la admiraban sobremanera. Cayó víctima de las intrigas políticas que en aquella época prevalecían. Como tenía frecuentes entrevistas con Orestes, prefecto de Alejandría, fue proclamado calumniosamente entre el populacho cristiano que fue ella quien impidió que Orestes se reconciliara con el obispo Cirilo. Algunos de ellos, formando parte de una fiera y fanática turba, cuyo líder era un tal Pedro, la aprehendieron de camino a su casa, y arrastrándola desde su carro, la llevaron a una iglesia llamada Cesareo, donde la desnudaron completamente, y la asesinaron con “óstraka”. Después de desmembrar su cuerpo, llevaron sus restos a un lugar llamado Cinarón, y allí los quemaron. Este asunto dejó caer el mayor de los oprobios, no sólo sobre Cirilo, sino sobre toda la iglesia de Alejandría. Y seguramente nada puede haber más lejos del espíritu cristiano que permitir masacres, luchas y hechos de este tipo. Esto sucedió en el mes de Marzo durante la Cuaresma, en el cuarto año del episcopado de Cirilo, bajo el décimo consulado de Honorio y el sexto de Teodosio.

Sócrates Escolástico (s. V d.C). Historia Eclesiástica. Libro VI, capítulo 15


En aquellos días apareció en Alejandría una mujer filósofa, una pagana llamada Hipatia, y dedicaba todo su tiempo a todo tipo de magia, astrolabios e instrumentos de música, y engañó a mucha gente gracias sus estratagemas satánicas. El gobernador de la ciudad le rendía todo tipo de honores, ya que ella le había cautivado con su magia. Y él dejó de asistir a la iglesia tal y como era su costumbre... No sólo hizo esto, sino que llevó a muchos creyentes ante ella, y él mismo recibió a los paganos en su casa...
... Una multitud de creyentes en Dios se levantaron guiados por Pedro el Magistrado, y procedieron a buscar a la mujer pagana que había engañado a la gente de la ciudad y al prefecto Orestes con sus encantamientos. Y cuando descubrieron el lugar donde se encontraba, la fueron a buscar y la hallaron cómodamente sentada; habiéndola hecho descender, la arrastraron por todo el camino hasta la iglesia mayor, llamada Cesareo. Esto sucedió en los días de Cuaresma. Le arrancaron la ropa y la arrastraron por las calles de la ciudad hasta que le provocaron la muerte. La llevaron a un lugar llamado Cinarón y quemaron su cuerpo. Todo el mundo rodeó al patriarca Cirilo y le aclamaron como “el nuevo Teófilo”, ya que él había acabado con los últimos restos de idolatría de la ciudad.

Juan, Obispo de Nikiu (s. VI d.C.). Crónica 84.87-103
 

segunda-feira, 14 de maio de 2012

A crise grega

Pedro Olalla, escritor e profesor da Universidade de Atenas, que vive en Grecia hai vinte anos, fala moi clariño da situación, desmontando algúns dos tópicos negativos que os media transmiten sobre o pobo grego. A presentación é en catalán, no entanto a entrevista transcorre en español. Pedro Olalla é natural das Asturias.


O site do profesor Olalla: www.pedroolalla.com

domingo, 13 de maio de 2012

Seféris e Mercuri, un poema a Grecia

Tradución francesa dun poema de Giórgos Seféris (Nóbel de Literatura en 1963), recitado magnificamente pola actriz, cantora e Ministra da Cultura Melina Mercuri (1920-1994). O poema, cuxa título sería: "Viaxe aonde for, Grecia féreme", percorre a paisaxe grega e os seus mitos. O texto francés e o orixinal grego poden verse debaixo do vídeo. Percorre coa voz e a música o monte Pílio e os seus Centauros, Santorini, Micenas, Spetses, Poros, as prazas de Atenas ou o porto do Pireo, as imaxes van coas palabras. Simplemente fantástico. Mostra diso, as imaxes de Grecia con que acaba: cortinado de montañas, arquipélago, granito espido, o barco que avanza chámase Agonía.

quinta-feira, 10 de maio de 2012

Biblioteca grega básica: O burro de ouro

Novela romana, escrita orixinalmente en latín. No entanto gran parte das aventuras de Lucio transcorren en Grecia, concretamente na rexión de Tesalia, famosa polas súas meigas e feiticeiras... O século II d.C. é un século de fusión: gregos e romanos, exipcios, sirios, etc..., en definitiva, o mundo greco-romano. Aqui deixo a sinopse da propia editorial:

La movida y divertida historia de la transformación en asno de Lucio, un joven y acaudalado comerciante corintio, y los trances que padece hasta recobrar su forma humana constituyen el hilo argumental de El asno de oro. La novela, única muestra íntegra que poseemos de este género tardío en la literatura romana, fue compuesta en el período de madurez de su autor, Lucio Apuleyo (Madaura, norte de África, siglo II d.C.). Además de la peripecia desencadenada por la metamorfosis inicial, esta obra abierta incluye multitud de relatos insertos, en los que el elemento maravilloso, reflejo de la afición personal del autor por la magia y los cultos mistéricos (piénsese en la célebre fábula de Cupido y Psique, o en la intervención milagrosa al final de la obra de la diosa Isis, que precipita el desenlace), se hilvana con la crueldad, el escándalo e incluso el sexo explícito. Apuleyo vincula la trama de su novela a determinadas creencias mágicas y orientales muy en boga en su tiempo, si bien lo que más interesa al lector es su arte de narrador, sus dotes de observación y su capacidad retratista de una época.

quarta-feira, 9 de maio de 2012

Música para aprender: Ξεκινάει μια ψαροπούλα

Ξεκινάει μια ψαροπούλα "Sae unha dorna", cantada e interpretada ao estilo orixinal das κουμπανίες de música rebética do comezo do século XX, unha canción moi fermosa  "νησιώτικο", ou sexa, "insular ou das illas", que nos fala da saída ao mar dunha dorniña, tripulada por mozos (παληκάρια), para pescar esponxas, corais e pérolas. Unha oportunidade para coñeceres algunha illas gregas: Hidra, Kalymnos, Poros, Egina, Spetses. Visítaas na wikipedia, é só escribires o seu nome!

O verso que se repite:  απ' το γιαλό é a pronuncia moderna da frase clásica ἀπὸ τοῦ αἰγιαλοῦ, ou sexa, "desde a praia".